Mobbing, de nieuwe plaag op het werk

Laat je niet PESTEN!

David Van Gijsel werd gepest door z'n collega-postbodes. Zo erg dat hij geen andere uitweg zag dan zelfmoord te plegen. Zijn collega's en De Post werden onlangs in verdenking gesteld, een primeur voor België. Bovendien ligt een nieuw wetsontwerp op tafel. De boodschap is duidelijk: laat je niet doen!

Pesten, intimidatie, agressie op het werk. Het fenomeen staat de laatste tijd bijzonder in de belangstelling. De algemene term die het meest gebruikt wordt is 'mobbing', een verzamelterm voor 'het systematisch pesten van één persoon door een andere persoon of een groep van mensen'.
Natuurlijk is mobbing geen nieuw verschijnsel. Wel hebben een aantal schrijnende zelfmoorden, zoals die van David, als gevolg van mobbing ervoor gezorgd dat de belangstelling en vooral ook de inspanningen om mobbing tegen te gaan in een stroomversnelling zijn geraakt.

Wij spraken met Josy Claes, voorzitter van SASAM - Stichting Anti-Stalking en Anti-Mobbing - om dieper in te gaan op de oorzaken en gevolgen van mobbing.

Wat doet je organisatie precies?
Josy Claes: 'SASAM biedt telefonische opvang, individuele begeleiding en maandelijkse zelfhulpsessies. Er zijn nu zelfhulpgroepen in Aartselaar, Brugge, Genk en Verviers. Anonimiteit is bij ons gegarandeerd, maar als een slachtoffer dat wil, kan via onze bemiddeling het probleem worden aangekaart op het bedrijf. Bovendien staan we mensen bij in alle facetten van de verwerking van hun probleem. Wij willen geenszins de plaats innemen van juristen of therapeuten, maar vaak weten mensen niet waar ze terecht kunnen. Wij helpen hen dan op de goede weg.'

Is in te schatten hoe groot het probleem in Vlaanderen is?
Josy Claes: 'Exacte cijfers zijn natuurlijk niet beschikbaar, maar we kunnen een aantal indicaties geven. Onze organisatie is sinds anderhalf jaar actief. Op die tijd hebben we al zo'n 2000 dossiers binnengekregen.
Uit een pest-enquête, georganiseerd door het tijdschrift van de federale amtenaren, blijkt dat niet minder dan 53 procent van de respondenten zegt dat zij zelf of iemand in hun directe omgeving gepest wordt. Algemeen wordt aangenomen dat in België 10 tot 13 procent van de beroepsactieve bevolking gepest wordt. Als je alle cijfers extrapoleert, kan je zeker stellen dat jaarlijks minimaal 150 mensen in België een geslaagde zelfmoordpoging ondernemen als gevolg van mobbing op het werk.

Hoe bekend is de problematiek bij het grote publiek en de overheid?
Josy Claes: 'In vergelijking met heel wat buurlanden staat de wetgeving rond mobbing in België nog in de kinderschoenen. Tot voor kort was er ook geen publieke erkenning van het probleem.
De berichtgeving over David Van Gijsel, de jonge postbode die door de pesterijen van zijn collega's tot zelfmoord werd gedreven, heeft mobbing volop in de actualiteit geplaatst. Zijn ouders waren vastberaden de dood van hun zoon een diepere zin te geven. Ze namen contact met ons op om hen te helpen de doofpotoperatie bij de posterijen tegen te gaan. Hierdoor is heel wat media-aandacht ontstaan en zijn heel wat mensen gaan inzien dat ze niet alleen stonden met hun probleem. Deze zaak is dus heel belangrijk geweest voor de publieke erkenning van mobbing. Het wetsvoorstel van Minister Onkelinx (zie kader) is ook een bijzonder grote stap naar gerichte oplossingen voor het probleem.'

Maar plagerijen onder collega's komen natuurlijk elke dag voor. Wanneer overschrijdt iemand de grens van het onschuldige plagen?
Josy Claes: 'Een plagerijtje is een eenmalige onschuldige actie en is er nooit op gericht om iemand vrijwillig pijn of schade te berokkenen. Zodra iemand geviseerd wordt, herhaaldelijk bedreigd, geïntimideerd of vernederd wordt, kan je van mobbing spreken. Een plager zal zich trouwens verontschuldigen als hij merkt dat hij te ver is gegaan, een mobbingdader is er net op uit om morele schade te veroorzaken. Vaak gaat de dader trouwens zo subtiel en geraffineerd te werk, dat het voor een slachtoffer moeilijk is aantoonbare bewijzen te leveren voor de mobbing. Plagerijen daarentegen gebeuren meestal heel openlijk.'

Hebben slachtoffers van mobbing gemeenschappelijke kenmerken? Trekken zij makkelijker pesters aan?
Josy Claes: 'Da's waarschijnlijk één van de grootste misvattingen. Iedereen kan het slachtoffer worden van mobbing, er is geen typisch slachtofferprofiel, men heeft gewoon de pech te worden uitgekozen door een pester. Het is echter wel zo dat, als gevolg van de pesterijen, de persoonlijkheid van het slachtoffer vaak verandert: hij wordt wantrouwiger, agressiever, ziet overal gevaar. Op dat moment wordt het slachtoffer natuurlijk nog kwetsbaarder en zal hij in zijn omgeving nog minder steun vinden. Alle mobbingslachtoffers lijden zware emotionele en psychische schade, omdat zij in een extreem sociaal isolement terechtkomen en vaak een bijzonder negatief zelfbeeld ontwikkelen.'

VRAAG:Hebben pesters makkelijk te herkennen karaktertrekken?
Josy Claes: 'Inderdaad, op de daders kan je wél een specifiek profiel plakken. Het zijn altijd narcistisch egocentrische mensen, met andere woorden: mensen die de wereld beoordelen louter vanuit het eigen standpunt. Zij hebben wel degelijk een groot empatisch vermogen - het vermogen om zich in anderen in te leven - maar ze gebruiken het op negatieve wijze: zij weten feilloos de zwakke plekken van hun slachtoffers te vinden. De dader heeft ook altijd een té grote behoefte aan macht en de controle ervan. Vaak voelt de dader zich trouwens zelf slachtoffer, en vindt hij dat hij terecht wraak neemt tegenover het onrecht dat hem zogezegd is aangedaan. Het mag dus duidelijk zijn dat niet alleen de slachtoffers, maar ook de daders psychologische hulp nodig hebben om terug normale sociale relaties op te bouwen.'

VRAAG:Is de bedrijfscultuur bepalend voor het ontstaan van mobbing?
Josy Claes: 'Mobbing kan in alle bedrijven voorkomen. Maar je kan inderdaad een aantal tendensen ontdekken. Het is duidelijk dat grote, sterk hiërarchisch gestructuurde bedrijven makkelijker broedplaatsen kunnen zijn wegens de grotere anonimiteit. Uit overheidsbedrijven, met hun starre methodes en benoemingssystemen komen ook vaker oproepen van slachtoffers.
Ook de economische situatie en de managementstijl kunnen een invloed hebben. Te hoge prestatiedruk, werkonzekerheid en het negeren van conflicten zijn allemaal voedingsbodems voor daders.'

Kunnen mensen iets doen om zich te beschermen, om te vermijden dat ze slachtoffer worden?
Josy Claes: 'Ik heb het al gezegd: iedereen kan slachtoffer worden. Helemaal uitsluiten dat het jou overkomt, kan je dus nooit. Maar natuurlijk kan je jezelf er wel tegen beschermen. Duidelijk je eigen grenzen afbakenen is een eerste vereiste. Potentiële daders kunnen zich laten afschrikken door zeer assertieve mensen, die luid en duidelijk zélf bepalen hoe ze hun leven inrichten, met respect voor anderen natuurlijk. Toch is het niet zo eenvoudig: als je als individu niet bij het groepsbeeld past, loop je eveneens het risico een mobbingslachtoffer te worden. Dat betekent bijvoorbeeld dat als jij wél assertief bent, je hele team van minder assertieve collega's kan beslissen dat 'die arrogante een keer een lesje moet krijgen' en ze zich en bloc tegen je keren. Het is dus moeilijk om algemene richtlijnen te geven. Beter is het probleem bespreekbaar maken, niet alleen voor de slachtoffers, maar ook voor de omstaanders. Studies hebben trouwens uitgewezen dat in groepen waar gepest wordt, het absenteïsme algemeen hoger ligt. Dat betekent dus dat ook wie alleen maar getuige is van mobbing hieronder lijdt. Als deze mensen geen actie ondernemen, kiezen ze eigenlijk indirect partij voor de dader. Bij velen werkt dat zwaar in op hun geweten, maar momenteel weten veel mensen niet hoe ze dit probleem moeten aanpakken en vrezen ze het volgende slachtoffer te worden als ze wel reageren. Ook voor omstaanders en getuigen zal de nieuwe wetgeving een duidelijker kader scheppen en meer bescherming bieden.

Micheline (43) was het slachtoffer van pesterijen van haar baas

'Het was afschuwelijk. Hij had een relatie met de receptioniste van ons kantoor, en wilde natuurlijk liever dat zij zijn secretaresse werd. Maar daarvoor moest hij mij kwijt. Hij liet geen gelegenheid onbetuigd om me te kleineren. Wat ik ook voor hem deed, nooit was het goed, hij vond altijd wel iets dat ik - in zijn ogen - fout had gedaan. Hij wist ook perfect hoe hij mensen moest bespelen. Ik merkte dat de andere directieleden meer en meer twijfelden aan mijn capaciteiten, terwijl ze mijn baas in bescherming namen. Ik was als de dood voor die man, sliep niet meer, werd steeds angstiger. De deur van het kantoor horen opengaan was al voldoende om mijn hartslag de hoogte in te jagen. Ik wist dat hij een reden zocht om van me af te komen, dus probeerde ik ervoor te zorgen dat ik hem geen enkele gelegenheid gaf. Tot ik met een longonsteking in het ziekenhuis belandde, omdat ik maanden had rondgelopen met een verwaarloosde keelontsteking. Ik durfde me immers niet ziek te melden! Toen ik terugkwam, lag mijn ontslagbrief klaar. Maar ik moest wél nog vijf maanden opzegperiode uitdoen, elke dag met die man samenwerken. De zelfvoldane grijns op zijn gezicht achtervolgt me nu nog soms. Ik vind het nog steeds onrechtvaardig dat ik mijn job ben kwijtgeraakt, maar achteraf gezien ben ik opgelucht dat ik van hem af ben, het was geen leven meer zo.'

Peter (26) werd door zijn collega's weggepest.

'Ik begon vol enthousiasme aan m'n nieuwe job bij een verzekeringsmaatschappij. Het team waarin ik terechtkwam, vormde echter een hele hechte groep. Ze beschermden elkaar, spiegelden de baas voor dat ze het heel druk hadden, terwijl ik in de helft van de tijd dezelfde taken kon doen. Ik was volgens hen dus de verrader. Constant getreiter was het gevolg. Vanzelfsprekend werd ik nooit mee gevraagd op een avondje biljarten en sprak niemand op maandagochtend met mij over het afgelopen weekend. Maar ook tijdens het werk wisten ze me te vinden. Als ik bijvoorbeeld even een kopietje ging maken of dossiers wegbrengen, waren bij mijn terugkomst steevast alle balpennen verdwenen van mijn bureau, en was mijn bureaustoel op de laagste stand gezet. Of als ik langsliep, riepen ze elkaar vernederende dingen over mij toe, over mijn hoofd heen, alsof ik er niet was. Onze chef vond het blijkbaar allemaal wel grappig, hij wist goed wat er gaande was, maar vertikte het om in te grijpen. Na een jaar ben ik bezweken onder de druk en zat ik thuis met een depressie. Het heeft een aantal weken geduurd voor ik weer een beetje in mezelf geloofde en een andere job aankon. Teruggaan naar dat kantoor wil ik nooit meer, ik wil niks meer met die mensen te maken hebben.'

Wat houdt het wetsvoorstel van minister Onkelinx in?

Bepalingen betreffende pesterijen werden opgenomen in de anti-discriminatiewet die door de regering in december 2000 werd goedgekeurd. Deze wet moet echter nog in het parlement worden gestemd. Niettemin regelen deze bepalingen een aantal problemen niet, zoals de bescherming van de werknemers die klacht indienen. Ook een gebrek aan preventieve maatregelen vraagt om extra actie.
Het doel van de nieuwe wet bestaat erin alle werkgevers ertoe aan te zetten een preventiemodel in hun bedrijf in te voeren om te vermijden dat mobbing een kans krijgt.
Dit nieuwe instrument voor de bescherming van de werknemers omvat volgende principes:

1. In elk bedrijf zal een preventieadviseur worden aangesteld, die een bijzondere gerechtelijke bescherming krijgt zodat hij volledig autonoom zijn taak in het bijstaan van slachtoffers kan uitoefenen.
2. Een werknemer die een gegronde klacht heeft ingediend, geniet een bescherming (verbod van ontslag behalve om redenen die vreemd aan de klacht zijn).
3. Elke door een slachtoffer van gewelddadig gedrag geleden schade moet integraal worden vergoed door de dader.
4. Een ontslagen werknemer kan herstel in zijn functie vragen. Lukt dit niet, dan moet hij van de werkgever een schadeloosstelling ontvangen die zes maanden loon bedraagt, bovenop de schadevergoeding die hij ontvangt als slachtoffer van pesterijen.
5. Iemand die getuigt ten gunste van een slachtoffer geniet dezelfde waarborgen als het slachtoffer zelf (herstel in hun functie of een schadeloosstelling die zes maanden loon bedraagt).

Door Karen VANDERLOO

Uit Goed Gevoel
Maandblad voor meer kwaliteit in je leven
Maart 2002 pag. 124 t.e.m. pag 126

Met dank aan de redactie van het maandblad Goed Gevoel voor de toestemming om dit artikel op onze website te plaatsen.